و مرتب بودن است ، لذا كسى كه دندانهايش خوب و منظم و مرتب باشد ، عرب به او « رتل الاسنان » مىگويد ، روى اين جهت ترتيل به معنى پى در پى آوردن سخنان يا آيات روى نظام و حساب گفته شده . بنا بر اين جمله و رتلناه ترتيلا اشاره به اين واقعيت است كه آيات قرآن گرچه تدريجا و در مدت 23 سال نازل شده است اما اين نزول تدريجى روى نظم و حساب و برنامه اى بوده ، به گونه اى كه در افكار ، رسوخ كند ، و دلها را مجذوب خود سازد . در تفسير كلمه « ترتيل » روايات جالبى نقل شده كه به بعضى از آنها ذيلا اشاره مىكنيم : در تفسير « مجمع البيان » از پيامبر ص چنين نقل شده كه به ابن عباس فرمود : اذا قرأت القرآن فرتله ترتيلا : « هنگامى كه قرآن را خواندى آن را با ترتيل بخوان » . ابن عباس مىگويد پرسيدم : ترتيل چيست ؟ پيامبر ص فرمود : بينه تبيينا ، و لا تنثره نثر الدغل ( الرمل ) و لا تهذه هذا الشعر ، قفوا عند عجائبه ، و حركوا به القلوب ، و لا يكونن هم احدكم آخر السورة : « حروف و كلمات آن را كاملا روشن ادا كن ، نه همچون خرماى خشكيده ( يا ذرات شن ) آن را پراكنده كن ، و نه همچون شعر آن را با سرعت پشت سر هم بخوان ، به هنگام برخورد با عجائب قرآن توقف كنيد و بينديشيد و دلها را با آن تكان دهيد ، و هرگز نبايد همت شما اين باشد كه به سرعت سوره را به پايان رسانيد » ( بلكه مهم انديشه و تدبر و بهره گيرى از قرآن است ) ( 1 ) . نظير همين معنى در « اصول كافى » از امير مؤمنان على ع نقل شده است ( 2 ) .

--> ( 1 ) مجمع البيان ذيل آيه مورد بحث . ( 2 ) اصول كافى جلد 2 صفحه 449 ( باب ترتيل القرآن بالصوت الحسن ) .